{"id":1256,"date":"2026-03-25T13:41:16","date_gmt":"2026-03-25T10:41:16","guid":{"rendered":"https:\/\/www.istatistik.gen.tr\/?p=1256"},"modified":"2026-04-12T16:30:33","modified_gmt":"2026-04-12T13:30:33","slug":"gizil-degisken-mi-iliskiler-agi-mi-psikometride-iki-dunya","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/www.istatistik.gen.tr\/?p=1256","title":{"rendered":"Gizil De\u011fi\u015fken mi, \u0130li\u015fkiler A\u011f\u0131 (Network Psychometrics) m\u0131? Psikometride \u0130ki D\u00fcnya:"},"content":{"rendered":"\n<!DOCTYPE html>\n<html lang=\"tr\">\n<head>\n<meta charset=\"UTF-8\">\n<meta name=\"viewport\" content=\"width=device-width, initial-scale=1.0\">\n<title>Gizil De\u011fi\u015fken mi, \u0130li\u015fkiler A\u011f\u0131 m\u0131? Psikometride \u0130ki D\u00fcnya<\/title>\n<style>\n  @import url('https:\/\/fonts.googleapis.com\/css2?family=Playfair+Display:ital,wght@0,400;0,700;1,400&family=Source+Serif+4:ital,wght@0,300;0,400;0,600;1,300;1,400&family=JetBrains+Mono:wght@400;500&display=swap');\n\n  :root {\n    --ink: #1c1917;\n    --ink-soft: #44403c;\n    --ink-faint: #78716c;\n    --paper: #faf7f2;\n    --surface: #ffffff;\n    --rule: #e7e3dc;\n    --accent-a: #1e3a5f;\n    --accent-b: #7c2d12;\n    --accent-a-light: #dbeafe;\n    --accent-b-light: #fef3c7;\n    --accent-mid: #92400e;\n    --green: #14532d;\n    --green-light: #dcfce7;\n    --border: #d6d3cd;\n  }\n\n  * { box-sizing: border-box; margin: 0; padding: 0; }\n\n  body {\n    font-family: 'Source Serif 4', Georgia, serif;\n    background: var(--paper);\n    color: var(--ink);\n    font-size: 18px;\n    line-height: 1.8;\n  }\n\n  \/* Hero *\/\n  .hero {\n    background: var(--accent-a);\n    color: #e0eaff;\n    padding: 5rem 2rem 4rem;\n    position: relative;\n    overflow: hidden;\n  }\n\n  .hero::before {\n    content: '';\n    position: absolute;\n    top: -60px; right: -60px;\n    width: 320px; height: 320px;\n    border-radius: 50%;\n    background: rgba(255,255,255,0.04);\n  }\n\n  .hero::after {\n    content: '';\n    position: absolute;\n    bottom: -40px; left: -40px;\n    width: 200px; height: 200px;\n    border-radius: 50%;\n    background: rgba(255,255,255,0.03);\n  }\n\n  .hero-inner {\n    max-width: 760px;\n    margin: 0 auto;\n    position: relative;\n    z-index: 1;\n  }\n\n  .hero-tag {\n    display: inline-block;\n    font-family: 'JetBrains Mono', monospace;\n    font-size: 11px;\n    letter-spacing: 0.15em;\n    text-transform: uppercase;\n    color: #93c5fd;\n    border: 1px solid rgba(147,197,253,0.3);\n    padding: 4px 12px;\n    border-radius: 3px;\n    margin-bottom: 1.5rem;\n  }\n\n  .hero h1 {\n    font-family: 'Playfair Display', serif;\n    font-size: clamp(2rem, 5vw, 3.2rem);\n    font-weight: 700;\n    line-height: 1.15;\n    color: #ffffff;\n    margin-bottom: 1.25rem;\n  }\n\n  .hero-sub {\n    font-size: 1.1rem;\n    color: #bfdbfe;\n    font-style: italic;\n    max-width: 600px;\n    line-height: 1.6;\n  }\n\n  \/* Layout *\/\n  .container {\n    max-width: 760px;\n    margin: 0 auto;\n    padding: 3.5rem 1.5rem 4rem;\n  }\n\n  \/* TOC *\/\n  .toc {\n    background: var(--surface);\n    border: 1px solid var(--border);\n    border-top: 3px solid var(--accent-a);\n    padding: 1.5rem 1.75rem;\n    margin-bottom: 3rem;\n    border-radius: 0 0 6px 6px;\n  }\n\n  .toc-label {\n    font-family: 'JetBrains Mono', monospace;\n    font-size: 11px;\n    text-transform: uppercase;\n    letter-spacing: 0.12em;\n    color: var(--ink-faint);\n    margin-bottom: 0.75rem;\n  }\n\n  .toc ol {\n    padding-left: 1.25rem;\n    margin: 0;\n  }\n\n  .toc li {\n    margin-bottom: 0.35rem;\n    font-size: 16px;\n    color: var(--ink-soft);\n  }\n\n  .toc a {\n    color: var(--accent-a);\n    text-decoration: none;\n    border-bottom: 1px solid transparent;\n    transition: border-color 0.2s;\n  }\n\n  .toc a:hover { border-bottom-color: var(--accent-a); }\n\n  \/* Typography *\/\n  h2 {\n    font-family: 'Playfair Display', serif;\n    font-size: 1.7rem;\n    font-weight: 700;\n    color: var(--ink);\n    margin: 3rem 0 1rem;\n    padding-top: 2rem;\n    border-top: 1px solid var(--rule);\n  }\n\n  h2:first-of-type { border-top: none; padding-top: 0; margin-top: 0; }\n\n  h3 {\n    font-family: 'Playfair Display', serif;\n    font-size: 1.2rem;\n    font-weight: 400;\n    font-style: italic;\n    color: var(--ink-soft);\n    margin: 2rem 0 0.75rem;\n  }\n\n  p {\n    margin-bottom: 1.1rem;\n    color: var(--ink);\n  }\n\n  p:last-child { margin-bottom: 0; }\n\n  strong { font-weight: 600; }\n\n  em { font-style: italic; }\n\n  a { color: var(--accent-a); }\n\n  \/* Pullquote *\/\n  .pullquote {\n    border-left: 3px solid var(--accent-a);\n    padding: 0.5rem 0 0.5rem 1.5rem;\n    margin: 2rem 0;\n  }\n\n  .pullquote p {\n    font-family: 'Playfair Display', serif;\n    font-size: 1.15rem;\n    font-style: italic;\n    color: var(--accent-a);\n    line-height: 1.6;\n    margin: 0;\n  }\n\n  .pullquote cite {\n    display: block;\n    font-family: 'Source Serif 4', serif;\n    font-size: 13px;\n    font-style: normal;\n    color: var(--ink-faint);\n    margin-top: 0.5rem;\n  }\n\n  \/* Callout boxes *\/\n  .callout {\n    border-radius: 4px;\n    padding: 1.1rem 1.4rem;\n    margin: 1.75rem 0;\n    border-left: 3px solid;\n  }\n\n  .callout-title {\n    font-family: 'JetBrains Mono', monospace;\n    font-size: 11px;\n    font-weight: 500;\n    text-transform: uppercase;\n    letter-spacing: 0.1em;\n    margin-bottom: 0.6rem;\n  }\n\n  .callout p { font-size: 16px; margin-bottom: 0.5rem; }\n  .callout p:last-child { margin-bottom: 0; }\n\n  .callout.blue { background: var(--accent-a-light); border-color: var(--accent-a); }\n  .callout.blue .callout-title { color: var(--accent-a); }\n\n  .callout.amber { background: var(--accent-b-light); border-color: #d97706; }\n  .callout.amber .callout-title { color: #92400e; }\n\n  .callout.green { background: var(--green-light); border-color: #16a34a; }\n  .callout.green .callout-title { color: var(--green); }\n\n  \/* Comparison table *\/\n  .compare-grid {\n    display: grid;\n    grid-template-columns: 1fr 1fr;\n    gap: 1px;\n    background: var(--border);\n    border: 1px solid var(--border);\n    border-radius: 6px;\n    overflow: hidden;\n    margin: 2rem 0;\n  }\n\n  .compare-col {\n    background: var(--surface);\n    padding: 1.5rem;\n  }\n\n  .compare-col.left { border-right: 1px solid var(--rule); }\n\n  .compare-header {\n    font-family: 'Playfair Display', serif;\n    font-size: 1rem;\n    font-weight: 700;\n    margin-bottom: 1rem;\n    padding-bottom: 0.75rem;\n    border-bottom: 2px solid;\n  }\n\n  .compare-col.left .compare-header { color: var(--accent-a); border-color: var(--accent-a); }\n  .compare-col.right .compare-header { color: var(--accent-b); border-color: var(--accent-b); }\n\n  .compare-col ul {\n    padding-left: 1.1rem;\n    margin: 0;\n  }\n\n  .compare-col li {\n    font-size: 15px;\n    margin-bottom: 0.6rem;\n    color: var(--ink-soft);\n    line-height: 1.5;\n  }\n\n  \/* Visual diagram - SVG based *\/\n  .diagram-wrap {\n    margin: 2rem 0;\n    background: var(--surface);\n    border: 1px solid var(--border);\n    border-radius: 6px;\n    padding: 1.5rem;\n    text-align: center;\n  }\n\n  .diagram-caption {\n    font-size: 13px;\n    color: var(--ink-faint);\n    font-style: italic;\n    margin-top: 0.75rem;\n    text-align: center;\n  }\n\n  \/* Summary table *\/\n  .summary-table {\n    width: 100%;\n    border-collapse: collapse;\n    margin: 1.75rem 0;\n    font-size: 15px;\n  }\n\n  .summary-table th {\n    background: var(--accent-a);\n    color: #e0eaff;\n    font-family: 'JetBrains Mono', monospace;\n    font-size: 12px;\n    font-weight: 500;\n    text-transform: uppercase;\n    letter-spacing: 0.08em;\n    padding: 10px 14px;\n    text-align: left;\n  }\n\n  .summary-table td {\n    padding: 10px 14px;\n    border-bottom: 1px solid var(--rule);\n    vertical-align: top;\n    color: var(--ink-soft);\n    line-height: 1.55;\n  }\n\n  .summary-table tr:last-child td { border-bottom: none; }\n  .summary-table tr:nth-child(even) td { background: #faf8f5; }\n\n  .summary-table td:first-child {\n    font-weight: 600;\n    color: var(--ink);\n    width: 30%;\n  }\n\n  \/* Section divider *\/\n  .divider {\n    border: none;\n    border-top: 1px solid var(--rule);\n    margin: 2.5rem 0;\n  }\n\n  \/* Footer *\/\n  .footer {\n    background: var(--accent-a);\n    color: #bfdbfe;\n    text-align: center;\n    padding: 2rem;\n    font-size: 14px;\n    margin-top: 3rem;\n  }\n\n  .footer a { color: #93c5fd; }\n\n  @media (max-width: 600px) {\n    .compare-grid { grid-template-columns: 1fr; }\n    .compare-col.left { border-right: none; border-bottom: 1px solid var(--rule); }\n  }\n<\/style>\n<\/head>\n<body>\n\n<div class=\"hero\">\n  <div class=\"hero-inner\">\n    <div class=\"hero-tag\">Psikometri \u2022 Tart\u0131\u015fma<\/div>\n    <h1>Gizil De\u011fi\u015fken mi, \u0130li\u015fkiler A\u011f\u0131 m\u0131?<\/h1>\n    <p class=\"hero-sub\">Psikometride iki rakip d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc: zihinsel yap\u0131lar ger\u00e7ekten var m\u0131d\u0131r, yoksa sadece birbirine ba\u011fl\u0131 belirtiler mi?<\/p>\n  <\/div>\n<\/div>\n\n<div class=\"container\">\n\n  <div class=\"toc\">\n    <div class=\"toc-label\">\u0130\u00e7indekiler<\/div>\n    <ol>\n      <li><a href=\"#sorun\">Sorun neydi?<\/a><\/li>\n      <li><a href=\"#latent\">Gizil de\u011fi\u015fken modeli ve varsay\u0131mlar\u0131<\/a><\/li>\n      <li><a href=\"#network\">Network psikometri neden \u00e7\u0131kt\u0131?<\/a><\/li>\n      <li><a href=\"#fark\">\u0130ki yakla\u015f\u0131m aras\u0131ndaki temel fark<\/a><\/li>\n      <li><a href=\"#karsilastirma\">Yan yana kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma<\/a><\/li>\n      <li><a href=\"#elestiri\">Her iki yakla\u015f\u0131m\u0131n zay\u0131f noktalar\u0131<\/a><\/li>\n      <li><a href=\"#sonuc\">Hangisi do\u011fru? Pratik bir de\u011ferlendirme<\/a><\/li>\n    <\/ol>\n  <\/div>\n\n  <!-- B\u00d6L\u00dcM 1 -->\n  <h2 id=\"sorun\">Sorun neydi?<\/h2>\n\n  <p>Psikoloji ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda \u00f6l\u00e7\u00fcm yapmak hi\u00e7bir zaman kolay olmad\u0131. Kan bas\u0131nc\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in bir aletin ucunu bile\u011fe ba\u011flars\u0131n\u0131z \u2014 de\u011fer direkt gelir. Ama kayg\u0131y\u0131, depresyonu, zekay\u0131 ya da \u00f6z-yeterlili\u011fi \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in b\u00f6yle bir alet yok. Bu yap\u0131lar do\u011frudan g\u00f6zlemlenemiyor.<\/p>\n\n  <p>Psikologlar bu sorunu y\u00fczy\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131n s\u00fcredir \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in anket maddeleri geli\u015ftirdi. Ki\u015fiye &#8220;Son iki haftad\u0131r kendimi de\u011fersiz hissettim&#8221; gibi ifadeler y\u00f6neltiyor, yan\u0131tlardan bir toplam puan \u00fcretiyor ve bu puan\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fclmek istenen yap\u0131y\u0131 temsil etti\u011fini varsay\u0131yorsunuz.<\/p>\n\n  <p>Ama bu varsay\u0131m neden ge\u00e7erli olsun? \u0130\u015fte bu soru, psikometride onlarca y\u0131l boyunca egemen olan bir modelin ve ona kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kan yeni bir yakla\u015f\u0131m\u0131n do\u011fu\u015f noktas\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n  <hr class=\"divider\">\n\n  <!-- B\u00d6L\u00dcM 2 -->\n  <h2 id=\"latent\">Gizil de\u011fi\u015fken modeli ve varsay\u0131mlar\u0131<\/h2>\n\n  <p>Yirminci y\u00fczy\u0131l boyunca psikometrideki h\u00e2kim anlay\u0131\u015f \u015fuydu: g\u00f6zlemlenemeyen ama ger\u00e7ekten var olan bir yap\u0131 \u2014 <strong>gizil de\u011fi\u015fken<\/strong> (latent variable) \u2014 \u00f6l\u00e7ek maddelerine verilen yan\u0131tlar\u0131 <em>nedensel olarak<\/em> a\u00e7\u0131klar.<\/p>\n\n  <div class=\"pullquote\">\n    <p>Depresyon ger\u00e7ektir ve ki\u015fi depresyonda oldu\u011fu i\u00e7in uyku bozuklu\u011fu ya\u015far, enerji kaybeder, ilgi yitirir. Belirtiler depresyonun sonucu, depresyon belirtilerin nedenidir.<\/p>\n  <\/div>\n\n  <p>Bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131nda fakt\u00f6r analizi veya yap\u0131sal e\u015fitlik modellemesi (SEM) kullanarak g\u00f6zlemlenen maddelerin arkas\u0131ndaki bu gizli yap\u0131y\u0131 istatistiksel olarak \u00e7\u0131karsamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rs\u0131n\u0131z. Modelin mant\u0131\u011f\u0131 \u015fudur: maddeler birbiriyle y\u00fcksek korelasyon g\u00f6steriyorsa bu, hepsinin ayn\u0131 gizil kaynaktan beslendi\u011fi anlam\u0131na gelir.<\/p>\n\n  <div class=\"diagram-wrap\">\n    <svg viewBox=\"0 0 480 180\" xmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\" style=\"max-width:480px; width:100%;\">\n      <!-- Latent variable -->\n      <ellipse cx=\"100\" cy=\"90\" rx=\"60\" ry=\"35\" fill=\"#dbeafe\" stroke=\"#1e3a5f\" stroke-width=\"1.5\"\/>\n      <text x=\"100\" y=\"85\" text-anchor=\"middle\" font-family=\"Georgia,serif\" font-size=\"13\" fill=\"#1e3a5f\" font-style=\"italic\">Depresyon<\/text>\n      <text x=\"100\" y=\"101\" text-anchor=\"middle\" font-family=\"Georgia,serif\" font-size=\"11\" fill=\"#1e3a5f\">(gizil)<\/text>\n      <!-- Arrows -->\n      <defs>\n        <marker id=\"arr\" markerWidth=\"8\" markerHeight=\"8\" refX=\"6\" refY=\"3\" orient=\"auto\">\n          <path d=\"M0,0 L0,6 L8,3 z\" fill=\"#1e3a5f\"\/>\n        <\/marker>\n      <\/defs>\n      <line x1=\"160\" y1=\"72\" x2=\"248\" y2=\"48\" stroke=\"#1e3a5f\" stroke-width=\"1.2\" marker-end=\"url(#arr)\"\/>\n      <line x1=\"160\" y1=\"90\" x2=\"248\" y2=\"90\" stroke=\"#1e3a5f\" stroke-width=\"1.2\" marker-end=\"url(#arr)\"\/>\n      <line x1=\"160\" y1=\"108\" x2=\"248\" y2=\"132\" stroke=\"#1e3a5f\" stroke-width=\"1.2\" marker-end=\"url(#arr)\"\/>\n      <!-- Observed items -->\n      <rect x=\"254\" y=\"30\" width=\"110\" height=\"34\" rx=\"4\" fill=\"#f0f9ff\" stroke=\"#1e3a5f\" stroke-width=\"1\"\/>\n      <text x=\"309\" y=\"51\" text-anchor=\"middle\" font-family=\"Georgia,serif\" font-size=\"12\" fill=\"#1e3a5f\">Uyku bozuklu\u011fu<\/text>\n      <rect x=\"254\" y=\"73\" width=\"110\" height=\"34\" rx=\"4\" fill=\"#f0f9ff\" stroke=\"#1e3a5f\" stroke-width=\"1\"\/>\n      <text x=\"309\" y=\"94\" text-anchor=\"middle\" font-family=\"Georgia,serif\" font-size=\"12\" fill=\"#1e3a5f\">Enerji kayb\u0131<\/text>\n      <rect x=\"254\" y=\"116\" width=\"110\" height=\"34\" rx=\"4\" fill=\"#f0f9ff\" stroke=\"#1e3a5f\" stroke-width=\"1\"\/>\n      <text x=\"309\" y=\"137\" text-anchor=\"middle\" font-family=\"Georgia,serif\" font-size=\"12\" fill=\"#1e3a5f\">\u0130lgi yitimi<\/text>\n      <!-- Label -->\n      <text x=\"420\" y=\"90\" text-anchor=\"middle\" font-family=\"Georgia,serif\" font-size=\"11\" fill=\"#78716c\" font-style=\"italic\">G\u00f6zlenen<\/text>\n      <text x=\"420\" y=\"104\" text-anchor=\"middle\" font-family=\"Georgia,serif\" font-size=\"11\" fill=\"#78716c\" font-style=\"italic\">maddeler<\/text>\n    <\/svg>\n    <p class=\"diagram-caption\">Gizil de\u011fi\u015fken modeli: Depresyon (gizil) belirtileri nedensel olarak \u00fcretir<\/p>\n  <\/div>\n\n  <p>Bu model onlarca y\u0131l boyunca psikoloji ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131n omurgas\u0131n\u0131 olu\u015fturdu. Fakt\u00f6r analizi, g\u00fcvenilirlik katsay\u0131lar\u0131, \u00f6l\u00e7ek geli\u015ftirme prosed\u00fcrlerinin tamam\u0131 bu anlay\u0131\u015fa dayan\u0131r.<\/p>\n\n  <div class=\"callout blue\">\n    <div class=\"callout-title\">Temel varsay\u0131m<\/div>\n    <p>Gizil de\u011fi\u015fken modeline g\u00f6re maddeler aras\u0131ndaki korelasyon, hepsinin ortak bir kaynaktan \u2014 gizil de\u011fi\u015fkenden \u2014 beslenmesinden kaynaklan\u0131r. Gizil de\u011fi\u015fkeni &#8220;kontrol alt\u0131na ald\u0131\u011f\u0131n\u0131zda&#8221; maddeler aras\u0131ndaki ili\u015fki s\u0131f\u0131ra d\u00fc\u015fmelidir. Buna <em>yerel ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k varsay\u0131m\u0131<\/em> denir.<\/p>\n  <\/div>\n\n  <hr class=\"divider\">\n\n  <!-- B\u00d6L\u00dcM 3 -->\n  <h2 id=\"network\">Network psikometri neden \u00e7\u0131kt\u0131?<\/h2>\n\n  <p>2000&#8217;li y\u0131llar\u0131n ortas\u0131nda Denny Borsboom ve meslekta\u015flar\u0131 ciddi bir soru sormaya ba\u015flad\u0131: <em>Gizil de\u011fi\u015fkenin ger\u00e7ekten var oldu\u011funa dair elimizde ne var?<\/em><\/p>\n\n  <p>Borsboom&#8217;un itiraz\u0131 \u015fuydu: Gizil de\u011fi\u015fken modeli istatistiksel olarak tutarl\u0131 olabilir ama bu onun ger\u00e7ekli\u011fini kan\u0131tlamaz. &#8220;Depresyon&#8221; diye bir \u015fey ger\u00e7ekten var ve belirtileri o mu \u00fcretiyor \u2014 yoksa belirtiler birbirini kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 olarak m\u0131 besliyor?<\/p>\n\n  <p>D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn: Uyku bozuklu\u011fu yorgunlu\u011fa yol a\u00e7ar, yorgunluk konsantrasyon g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fcne yol a\u00e7ar, konsantrasyon g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fc \u00e7aresizlik hissine yol a\u00e7ar, \u00e7aresizlik hissi i\u015ftahs\u0131zl\u0131\u011fa yol a\u00e7ar\u2026 Bu bir <strong>nedensel a\u011f<\/strong>d\u0131r. Arkada duran tek bir &#8220;depresyon&#8221; ger\u00e7ekli\u011fi de\u011fil, birbiriyle etkile\u015fen belirtiler vard\u0131r.<\/p>\n\n  <div class=\"diagram-wrap\">\n    <svg viewBox=\"0 0 480 200\" xmlns=\"http:\/\/www.w3.org\/2000\/svg\" style=\"max-width:480px; width:100%;\">\n      <defs>\n        <marker id=\"arr2\" markerWidth=\"7\" markerHeight=\"7\" refX=\"5\" refY=\"3\" orient=\"auto\">\n          <path d=\"M0,0 L0,6 L7,3 z\" fill=\"#7c2d12\"\/>\n        <\/marker>\n      <\/defs>\n      <!-- Nodes -->\n      <rect x=\"10\" y=\"80\" width=\"100\" height=\"34\" rx=\"4\" fill=\"#fef3c7\" stroke=\"#d97706\" stroke-width=\"1.2\"\/>\n      <text x=\"60\" y=\"101\" text-anchor=\"middle\" font-family=\"Georgia,serif\" font-size=\"12\" fill=\"#7c2d12\">Uyku bozuklu\u011fu<\/text>\n\n      <rect x=\"190\" y=\"20\" width=\"100\" height=\"34\" rx=\"4\" fill=\"#fef3c7\" stroke=\"#d97706\" stroke-width=\"1.2\"\/>\n      <text x=\"240\" y=\"41\" text-anchor=\"middle\" font-family=\"Georgia,serif\" font-size=\"12\" fill=\"#7c2d12\">Yorgunluk<\/text>\n\n      <rect x=\"370\" y=\"80\" width=\"100\" height=\"34\" rx=\"4\" fill=\"#fef3c7\" stroke=\"#d97706\" stroke-width=\"1.2\"\/>\n      <text x=\"420\" y=\"97\" text-anchor=\"middle\" font-family=\"Georgia,serif\" font-size=\"12\" fill=\"#7c2d12\">Konsantrasyon<\/text>\n      <text x=\"420\" y=\"110\" text-anchor=\"middle\" font-family=\"Georgia,serif\" font-size=\"12\" fill=\"#7c2d12\">g\u00fc\u00e7l\u00fc\u011f\u00fc<\/text>\n\n      <rect x=\"190\" y=\"148\" width=\"100\" height=\"34\" rx=\"4\" fill=\"#fef3c7\" stroke=\"#d97706\" stroke-width=\"1.2\"\/>\n      <text x=\"240\" y=\"169\" text-anchor=\"middle\" font-family=\"Georgia,serif\" font-size=\"12\" fill=\"#7c2d12\">\u00c7aresizlik<\/text>\n\n      <!-- Edges -->\n      <line x1=\"110\" y1=\"90\" x2=\"188\" y2=\"46\" stroke=\"#d97706\" stroke-width=\"1.3\" marker-end=\"url(#arr2)\"\/>\n      <line x1=\"290\" y1=\"46\" x2=\"368\" y2=\"88\" stroke=\"#d97706\" stroke-width=\"1.3\" marker-end=\"url(#arr2)\"\/>\n      <line x1=\"420\" y1=\"114\" x2=\"292\" y2=\"155\" stroke=\"#d97706\" stroke-width=\"1.3\" marker-end=\"url(#arr2)\"\/>\n      <line x1=\"190\" y1=\"162\" x2=\"112\" y2=\"112\" stroke=\"#d97706\" stroke-width=\"1.3\" marker-end=\"url(#arr2)\"\/>\n      <line x1=\"240\" y1=\"54\" x2=\"240\" y2=\"146\" stroke=\"#d97706\" stroke-width=\"1\" stroke-dasharray=\"4,3\"\/>\n    <\/svg>\n    <p class=\"diagram-caption\">Network modeli: Belirtiler birbirini do\u011frudan etkiler, arkada tek bir gizil kaynak yoktur<\/p>\n  <\/div>\n\n  <p>Bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131, <strong>network psikometri<\/strong>nin temelini olu\u015fturur. Psikolojik bozukluklar veya yap\u0131lar, gizil bir de\u011fi\u015fkenin tezah\u00fcrleri de\u011fil; birbirine ba\u011fl\u0131 belirtilerin olu\u015fturdu\u011fu dinamik bir sistemdir.<\/p>\n\n  <hr class=\"divider\">\n\n  <!-- B\u00d6L\u00dcM 4 -->\n  <h2 id=\"fark\">\u0130ki yakla\u015f\u0131m aras\u0131ndaki temel fark<\/h2>\n\n  <p>\u0130ki yakla\u015f\u0131m aras\u0131ndaki fark yaln\u0131zca teknik de\u011fil, ayn\u0131 zamanda felsefidir.<\/p>\n\n  <h3>Nedensellik y\u00f6n\u00fc<\/h3>\n\n  <p>Gizil de\u011fi\u015fken modelinde nedensellik tek y\u00f6nde akar: gizil de\u011fi\u015fken \u2192 belirtiler. Depresyon varsa uyku bozuklu\u011fu olur. Tedavi edilirse uyku bozuklu\u011fu da ge\u00e7er.<\/p>\n\n  <p>Network modelinde nedensellik kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131d\u0131r: uyku bozuklu\u011funu \u00e7\u00f6zerseniz yorgunluk azal\u0131r, yorgunluk azal\u0131nca di\u011fer belirtiler de hafifleyebilir. M\u00fcdahale noktas\u0131 farkl\u0131d\u0131r.<\/p>\n\n  <h3>Psikolojik yap\u0131lar\u0131n ontolojisi<\/h3>\n\n  <p>Gizil de\u011fi\u015fken modeli &#8220;depresyon ger\u00e7ek bir \u015feydir&#8221; der \u2014 t\u0131pk\u0131 vir\u00fcs\u00fcn grip belirtilerini \u00fcretmesi gibi. Network modeli ise &#8220;depresyon, birbiriyle ili\u015fkili belirtilerin \u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcd\u00fcr \u2014 bu \u00f6r\u00fcnt\u00fcn\u00fcn \u00f6tesinde ayr\u0131 bir ger\u00e7ekli\u011fi yoktur&#8221; der.<\/p>\n\n  <div class=\"callout amber\">\n    <div class=\"callout-title\">Felsefi arka plan<\/div>\n    <p>Bu tart\u0131\u015fma asl\u0131nda bilim felsefesindeki <em>realizm<\/em> ile <em>nominalizm<\/em> tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n psikometriye yans\u0131mas\u0131d\u0131r. Gizil yap\u0131lar ger\u00e7ekten var m\u0131 (realizm), yoksa yaln\u0131zca bizim g\u00f6zlemlerimizi d\u00fczenlemek i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z kavramsal ara\u00e7lar m\u0131 (nominalizm)?<\/p>\n  <\/div>\n\n  <hr class=\"divider\">\n\n  <!-- B\u00d6L\u00dcM 5 -->\n  <h2 id=\"karsilastirma\">Yan yana kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma<\/h2>\n\n  <div class=\"compare-grid\">\n    <div class=\"compare-col left\">\n      <div class=\"compare-header\">Gizil De\u011fi\u015fken Modeli<\/div>\n      <ul>\n        <li>Belirtiler ortak bir kaynaktan (gizil de\u011fi\u015fken) \u00fcretilir<\/li>\n        <li>Nedensellik tek y\u00f6nl\u00fcd\u00fcr: gizil \u2192 g\u00f6zlenen<\/li>\n        <li>Fakt\u00f6r analizi, SEM, IRT ile \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131r<\/li>\n        <li>\u00d6l\u00e7ek puan\u0131 gizil de\u011fi\u015fkenin g\u00f6stergesidir<\/li>\n        <li>Yerel ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k varsay\u0131m\u0131na dayan\u0131r<\/li>\n        <li>Yap\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ontolojik olarak kabul eder<\/li>\n        <li>Klinikte tan\u0131ya dayal\u0131 tedaviyi destekler<\/li>\n      <\/ul>\n    <\/div>\n    <div class=\"compare-col right\">\n      <div class=\"compare-header\">Network Psikometri<\/div>\n      <ul>\n        <li>Belirtiler birbirini kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 olarak etkiler<\/li>\n        <li>Nedensellik \u00e7ok y\u00f6nl\u00fcd\u00fcr ve d\u00f6ng\u00fcsel olabilir<\/li>\n        <li>K\u0131smi korelasyon a\u011flar\u0131, qgraph gibi ara\u00e7larla \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131r<\/li>\n        <li>Odak nokta, a\u011fdaki merkezi belirtilerdir<\/li>\n        <li>Yerel ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k varsay\u0131m\u0131n\u0131 reddeder<\/li>\n        <li>Yap\u0131y\u0131 belirtilerin \u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcne indirger<\/li>\n        <li>Ki\u015fiye \u00f6zg\u00fc, belirti odakl\u0131 m\u00fcdahaleyi \u00f6nerir<\/li>\n      <\/ul>\n    <\/div>\n  <\/div>\n\n  <hr class=\"divider\">\n\n  <!-- B\u00d6L\u00dcM 6 -->\n  <h2 id=\"elestiri\">Her iki yakla\u015f\u0131m\u0131n zay\u0131f noktalar\u0131<\/h2>\n\n  <h3>Gizil de\u011fi\u015fken modelinin sorunlar\u0131<\/h3>\n\n  <p>Ele\u015ftirmenlerin en g\u00fc\u00e7l\u00fc arg\u00fcman\u0131 \u015fu: gizil de\u011fi\u015fkenin varl\u0131\u011f\u0131 <em>varsay\u0131l\u0131r<\/em>, kan\u0131tlanmaz. Model veriye uydu\u011funda &#8220;gizil yap\u0131 var&#8221; sonucuna var\u0131l\u0131r; ama bu \u00e7\u0131kar\u0131m bir k\u0131s\u0131r d\u00f6ng\u00fc i\u00e7erir. Bunun \u00f6tesinde, yerel ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k varsay\u0131m\u0131 pratikte nadiren tam anlam\u0131yla kar\u015f\u0131lan\u0131r \u2014 belirtiler aras\u0131nda gizil de\u011fi\u015fkenden ba\u011f\u0131ms\u0131z do\u011frudan ili\u015fkiler s\u0131kl\u0131kla mevcuttur.<\/p>\n\n  <h3>Network psikometrinin sorunlar\u0131<\/h3>\n\n  <p>Network yakla\u015f\u0131m\u0131 da ele\u015ftiriden pay\u0131n\u0131 almaktad\u0131r. Belki de en ciddi sorun <strong>\u00f6rneklem kararl\u0131l\u0131\u011f\u0131<\/strong>d\u0131r: a\u011f yap\u0131s\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6rneklemlerde ciddi bi\u00e7imde de\u011fi\u015fkenlik g\u00f6stermekte, ayn\u0131 veriden elde edilen a\u011flar farkl\u0131 sonu\u00e7lar verebilmektedir. Bunun yan\u0131 s\u0131ra, a\u011fdaki bir ba\u011flant\u0131n\u0131n &#8220;nedensel&#8221; mi yoksa yaln\u0131zca &#8220;ili\u015fkisel&#8221; mi oldu\u011funu s\u00f6ylemek kesitsel verilerle m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Korelasyondan nedensellik \u00e7\u0131karsama sorunu burada da ge\u00e7erlili\u011fini korur.<\/p>\n\n  <div class=\"callout amber\">\n    <div class=\"callout-title\">Dikkat edilmesi gereken nokta<\/div>\n    <p>Network analizinde elde edilen yo\u011fun bir ba\u011flant\u0131, o iki belirtinin birbirini etkiledi\u011fi anlam\u0131na gelmez. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir de\u011fi\u015fken, \u00f6l\u00e7\u00fcm hatas\u0131 ya da k\u00fclt\u00fcrel fakt\u00f6rler bu ili\u015fkiyi a\u00e7\u0131kl\u0131yor olabilir.<\/p>\n  <\/div>\n\n  <hr class=\"divider\">\n\n  <!-- B\u00d6L\u00dcM 7 -->\n  <h2 id=\"sonuc\">Hangisi do\u011fru? Pratik bir de\u011ferlendirme<\/h2>\n\n  <p>Bu soruyu &#8220;ikisi de k\u0131smen do\u011fru&#8221; \u015feklinde yan\u0131tlamak akademik bir ka\u00e7\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnebilir \u2014 ancak mevcut kan\u0131tlar ger\u00e7ekten de bu y\u00f6n\u00fc i\u015faret ediyor.<\/p>\n\n  <p>Baz\u0131 psikolojik yap\u0131lar i\u00e7in gizil de\u011fi\u015fken mant\u0131\u011f\u0131 daha uygundur. Genel zeka (<em>g<\/em> fakt\u00f6r\u00fc) buna iyi bir \u00f6rnektir: bili\u015fsel testler aras\u0131ndaki korelasyonlar\u0131n b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fc, ger\u00e7ekten de ortak bir kapasiteden kaynaklan\u0131yor gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir.<\/p>\n\n  <p>\u00d6te yandan ruh sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 alan\u0131nda, \u00f6zellikle depresyon ve anksiyete gibi karma\u015f\u0131k klinik tablolarda, network yakla\u015f\u0131m\u0131 \u00f6nemli kazan\u0131mlar sa\u011flamaktad\u0131r. Belirtilerin birbirini nas\u0131l besledi\u011fini anlamak, hangi belirtiden ba\u015flanarak m\u00fcdahale edilece\u011fi konusunda klinisyene de\u011ferli bilgi verir.<\/p>\n\n  <div class=\"callout green\">\n    <div class=\"callout-title\">Pratik \u00f6neri<\/div>\n    <p>\u0130ki yakla\u015f\u0131m birbirinin rakibi de\u011fil, tamamlay\u0131c\u0131s\u0131 olarak kullan\u0131labilir. \u00d6l\u00e7ek geli\u015ftirme ve psikometrik de\u011ferlendirme i\u00e7in gizil de\u011fi\u015fken modelleri h\u00e2l\u00e2 g\u00fc\u00e7l\u00fc bir ara\u00e7t\u0131r. Ancak klinik s\u00fcre\u00e7lerde ve m\u00fcdahale planlamas\u0131nda network perspektifi, gizil de\u011fi\u015fken modelinin g\u00f6remedi\u011fi ili\u015fki yap\u0131lar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcr k\u0131labilir.<\/p>\n  <\/div>\n\n  <p>Ara\u015ft\u0131rmac\u0131 i\u00e7in pratik soru \u015fudur: <em>Ne sormak istiyorsunuz?<\/em> Bir yap\u0131y\u0131 g\u00fcvenilir bi\u00e7imde \u00f6l\u00e7mek mi, yoksa belirtilerin birbirini nas\u0131l besledi\u011fini anlamak m\u0131? Soruya g\u00f6re ara\u00e7 de\u011fi\u015fir.<\/p>\n\n  <hr class=\"divider\">\n\n  <h2>\u00d6zet kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma<\/h2>\n\n  <table class=\"summary-table\">\n    <tr>\n      <th>Boyut<\/th>\n      <th>Gizil De\u011fi\u015fken<\/th>\n      <th>Network Psikometri<\/th>\n    <\/tr>\n    <tr>\n      <td>Temel soru<\/td>\n      <td>Arkada ne var?<\/td>\n      <td>Aralar\u0131nda ne var?<\/td>\n    <\/tr>\n    <tr>\n      <td>Nedensellik<\/td>\n      <td>Gizil \u2192 Belirti<\/td>\n      <td>Belirti \u2194 Belirti<\/td>\n    <\/tr>\n    <tr>\n      <td>Analiz arac\u0131<\/td>\n      <td>Fakt\u00f6r analizi, SEM<\/td>\n      <td>K\u0131smi korelasyon a\u011flar\u0131<\/td>\n    <\/tr>\n    <tr>\n      <td>G\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011fu alan<\/td>\n      <td>\u00d6l\u00e7ek geli\u015ftirme, test teorisi<\/td>\n      <td>Klinik m\u00fcdahale planlamas\u0131<\/td>\n    <\/tr>\n    <tr>\n      <td>Temel ele\u015ftiri<\/td>\n      <td>Gizil yap\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 kan\u0131tlanamaz<\/td>\n      <td>Nedensellik \u00e7\u0131karsamas\u0131 zor<\/td>\n    <\/tr>\n    <tr>\n      <td>\u00d6nc\u00fc isimler<\/td>\n      <td>Spearman, Thurstone, J\u00f6reskog<\/td>\n      <td>Borsboom, Cramer, Epskamp<\/td>\n    <\/tr>\n  <\/table>\n\n  <hr class=\"divider\">\n\n  <p style=\"font-size: 15px; color: var(--ink-faint); text-align: center; font-style: italic;\">\n    Bu yaz\u0131 istatistik.gen.tr i\u00e7in haz\u0131rlanm\u0131\u015ft\u0131r.<br>\n    G\u00f6r\u00fc\u015f ve sorular\u0131n\u0131z i\u00e7in yorum b\u0131rakabilirsiniz.\n  <\/p>\n\n<\/div>\n\n<div class=\"footer\">\n  <p><a href=\"https:\/\/www.istatistik.gen.tr\">istatistik.gen.tr<\/a> \u2014 T\u00fcrk\u00e7e istatistik ve ara\u015ft\u0131rma y\u00f6ntemleri<\/p>\n  <p style=\"margin-top: 6px; opacity: 0.6; font-size: 13px;\">\u0130zinsiz kopyalanmas\u0131 yasakt\u0131r.<\/p>\n<\/div>\n\n<\/body>\n<\/html>\n\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Gizil De\u011fi\u015fken mi, \u0130li\u015fkiler A\u011f\u0131 m\u0131? Psikometride \u0130ki D\u00fcnya Psikometri \u2022 Tart\u0131\u015fma Gizil De\u011fi\u015fken mi, \u0130li\u015fkiler A\u011f\u0131 m\u0131? Psikometride iki rakip d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc: zihinsel yap\u0131lar ger\u00e7ekten var m\u0131d\u0131r, yoksa sadece birbirine ba\u011fl\u0131 belirtiler mi? \u0130\u00e7indekiler Sorun neydi? Gizil de\u011fi\u015fken modeli ve varsay\u0131mlar\u0131 Network psikometri neden \u00e7\u0131kt\u0131? \u0130ki yakla\u015f\u0131m aras\u0131ndaki temel fark Yan yana kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma Her&#8230;<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":true,"template":"","format":"standard","meta":{"_kad_post_transparent":"","_kad_post_title":"","_kad_post_layout":"","_kad_post_sidebar_id":"","_kad_post_content_style":"","_kad_post_vertical_padding":"","_kad_post_feature":"","_kad_post_feature_position":"","_kad_post_header":false,"_kad_post_footer":false,"_kad_post_classname":"","footnotes":""},"categories":[1],"tags":[],"class_list":["post-1256","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-genel"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.istatistik.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1256","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.istatistik.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.istatistik.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.istatistik.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.istatistik.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1256"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/www.istatistik.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1256\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1266,"href":"https:\/\/www.istatistik.gen.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1256\/revisions\/1266"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.istatistik.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1256"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.istatistik.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1256"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.istatistik.gen.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1256"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}